Zatrzymanie przez policję – kiedy funkcjonariusze mogą użyć kajdanek?

Zatrzymanie przez policję to sytuacja, która może przydarzyć się każdemu. Jest to jeden z najbardziej stresujących momentów w życiu, niezależnie od tego, czy dana osoba faktycznie popełniła przestępstwo czy też nie. Szczególne emocje budzi moment, gdy funkcjonariusz sięga po kajdanki. Kiedy policja ma do tego prawo? Jakie przepisy regulują stosowanie środków przymusu bezpośredniego i w jakich okolicznościach obywatel może kwestionować działania funkcjonariuszy?

Jako adwokat z wieloletnim doświadczeniem w prawie karnym, codziennie spotykam się z przypadkami, w których dochodzi do nieprawidłowości podczas zatrzymań. Przepisy jasno określają, kiedy funkcjonariusze mogą użyć kajdanek, jednak w praktyce granica między uzasadnionym a nadmiernym użyciem tego środka przymusu bywa bardzo cienka. W tym artykule omówię kompleksowo zagadnienia związane z procedurą zatrzymania, ze szczególnym uwzględnieniem stosowania kajdanek przez policję.

Czym jest zatrzymanie przez policję w świetle prawa?

Zatrzymanie to krótkotrwałe pozbawienie człowieka wolności, stosowane w przypadkach określonych w przepisach prawa. Zgodnie z art. 244 Kodeksu postępowania karnego, policja ma prawo zatrzymać osobę podejrzaną, jeżeli istnieje uzasadnione przypuszczenie, że popełniła ona przestępstwo, a zachodzi obawa ucieczki, ukrycia się lub zatarcia śladów przestępstwa.

Zatrzymanie może trwać maksymalnie 48 godzin, a jeśli w tym czasie nie zostanie wydane postanowienie o tymczasowym aresztowaniu, zatrzymanego należy niezwłocznie zwolnić. Warto pamiętać, że zatrzymanie nie jest tożsame z aresztowaniem – to jedynie środek tymczasowy, stosowany w początkowej fazie postępowania.

Policja podczas zatrzymania może stosować różne środki przymusu bezpośredniego, w tym kajdanki, jednak ich użycie podlega ścisłym regulacjom prawnym, które omówię w dalszej części artykułu.

Kiedy policja może użyć kajdanek podczas zatrzymania?

Użycie kajdanek podczas zatrzymania reguluje Ustawa o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej z dnia 24 maja 2013 r. Zgodnie z art. 11 tej ustawy, kajdanki można zastosować w przypadku:

• konieczności zapobieżenia ucieczce osoby zatrzymanej
• zapobieżenia agresywnemu zachowaniu wobec funkcjonariuszy lub innych osób
• zapobieżenia autoagresji zatrzymanego
• konieczności doprowadzenia lub konwojowania osoby

Ważne jest, aby pamiętać, że użycie kajdanek nie może być automatyczne przy każdym zatrzymaniu. Funkcjonariusze muszą każdorazowo ocenić, czy w danej sytuacji istnieje rzeczywista potrzeba zastosowania tego środka przymusu. Kajdanki stanowią ingerencję w nietykalność cielesną człowieka, dlatego ich użycie powinno być proporcjonalne do zagrożenia.

Czy policjant ma obowiązek informować o powodach użycia kajdanek?

Tak, funkcjonariusz ma obowiązek poinformować zatrzymanego o powodach użycia środków przymusu bezpośredniego, w tym kajdanek. Wynika to z art. 16 ust. 2 Ustawy o Policji, który stanowi, że policjant powinien przed użyciem środków przymusu bezpośredniego uprzedzić o tym osobę, wobec której ma je zastosować.

W praktyce często zdarza się, że funkcjonariusze pomijają ten obowiązek, szczególnie w sytuacjach dynamicznych. Jednakże brak takiego uprzedzenia może stanowić podstawę do złożenia zażalenia na czynności policji, a w skrajnych przypadkach nawet do dochodzenia odszkodowania za bezprawne działanie funkcjonariuszy.

Warto również wiedzieć, że policjant powinien odstąpić od użycia kajdanek, gdy ustały przyczyny ich zastosowania, np. gdy zatrzymany przestał stawiać opór lub gdy nie ma już obawy o jego ucieczkę.

Zakładanie kajdanek – jakie są techniczne zasady ich stosowania?

Ustawa o środkach przymusu bezpośredniego określa również techniczne aspekty zakładania kajdanek. Zgodnie z art. 15 ust. 7 tej ustawy, kajdanki zakłada się na ręce trzymane z tyłu. W wyjątkowych sytuacjach, np. ze względu na stan zdrowia zatrzymanego, dopuszczalne jest założenie kajdanek z przodu.

Kajdanki nie mogą być założone zbyt ciasno, aby nie powodować bólu lub uszkodzeń ciała. Funkcjonariusze powinni regularnie sprawdzać, czy kajdanki nie powodują zaburzeń krążenia lub innych dolegliwości. W przypadku długotrwałego stosowania kajdanek, powinny być one okresowo luzowane.

Istnieją różne rodzaje kajdanek – standardowe, zakładane na nadgarstki, kajdanki zespolone (łączące ręce i nogi) oraz tzw. kajdanki transportowe. Rodzaj zastosowanych kajdanek powinien być adekwatny do sytuacji i nie może prowadzić do niepotrzebnego dyskomfortu zatrzymanego.

Czy odmowa założenia kajdanek to przestępstwo?

Odmowa założenia kajdanek może zostać uznana za przestępstwo z art. 224 Kodeksu karnego, czyli utrudnianie wykonywania czynności służbowych funkcjonariuszowi publicznemu. Jest to przestępstwo zagrożone karą pozbawienia wolności do lat 3.

Należy jednak pamiętać, że aby mówić o przestępstwie, funkcjonariusz musi mieć prawo do założenia kajdanek w danej sytuacji. Jeśli nie istnieją przesłanki określone w ustawie, odmowa poddania się tej czynności może być uznana za usprawiedliwioną. W praktyce jednak zdecydowanie odradzam fizyczne przeciwstawianie się funkcjonariuszom – lepiej poddać się czynnościom, a ewentualne nieprawidłowości kwestionować później na drodze prawnej.

W razie wątpliwości dotyczących legalności zatrzymania lub użycia kajdanek, warto skorzystać z profesjonalnej pomocy prawnej. Kancelaria Kopeć Zaborowski Adwokaci i Radcowie Prawni oferuje specjalistyczne wsparcie w tego typu sprawach, pomagając w ocenie legalności działań funkcjonariuszy i przygotowaniu odpowiednich środków odwoławczych.

Jakie prawa ma osoba, wobec której użyto kajdanek niezgodnie z prawem?

Jeśli kajdanki zostały użyte niezgodnie z przepisami, zatrzymany ma prawo do:

• złożenia zażalenia na zatrzymanie do sądu rejonowego właściwego ze względu na miejsce zatrzymania (art. 246 § 1 k.p.k.)
• złożenia skargi na czynności policji do właściwego komendanta (art. 63 Konstytucji RP)
• złożenia zawiadomienia o możliwości popełnienia przestępstwa przekroczenia uprawnień przez funkcjonariusza (art. 231 k.k.)
• dochodzenia odszkodowania i zadośćuczynienia za bezprawne pozbawienie wolności (art. 552 § 4 k.p.k.)

Termin na złożenie zażalenia na zatrzymanie wynosi 7 dni od daty zatrzymania. Sąd rozpoznając zażalenie ocenia legalność, zasadność i prawidłowość zatrzymania, w tym również zasadność użycia środków przymusu bezpośredniego.

Czy istnieją osoby, wobec których nie wolno stosować kajdanek?

Ustawa o środkach przymusu bezpośredniego wymienia grupy osób, wobec których należy zachować szczególną ostrożność przy stosowaniu kajdanek. Są to:

Kobiety w widocznej ciąży – wobec nich kajdanki mogą być użyte tylko w wyjątkowych sytuacjach, gdy inne środki są niewystarczające. Osoby z niepełnosprawnością – szczególnie z widoczną niepełnosprawnością ruchową. Osoby starsze lub chore – gdy ich stan zdrowia mógłby ulec pogorszeniu na skutek zastosowania kajdanek. Osoby poniżej 18 roku życia – wobec nich kajdanki stosuje się tylko w ostateczności.

Funkcjonariusze powinni uwzględniać indywidualne cechy zatrzymanego, w tym jego wiek, płeć, stan zdrowia i zachowanie. W przypadku gdy zastosowanie kajdanek jest nieuniknione wobec osób z powyższych grup, policjanci powinni zachować szczególną ostrożność i regularnie kontrolować stan zdrowia zatrzymanego.

Jakie są najczęstsze błędy policji przy stosowaniu kajdanek?

W mojej praktyce adwokackiej często spotykam się z następującymi nieprawidłowościami przy stosowaniu kajdanek:

1. Automatyczne zakładanie kajdanek każdej zatrzymanej osobie, bez oceny indywidualnych okoliczności
2. Zbyt mocne zaciskanie kajdanek, powodujące ból lub obrażenia
3. Utrzymywanie kajdanek przez długi czas bez konieczności
4. Brak reakcji na skargi zatrzymanego dotyczące dyskomfortu lub bólu
5. Nieuzasadnione stosowanie kajdanek w miejscach publicznych, narażające zatrzymanego na dodatkowe upokorzenie

Należy pamiętać, że każde użycie środka przymusu bezpośredniego powinno być proporcjonalne do sytuacji i służyć konkretnemu celowi. Stosowanie kajdanek „na wszelki wypadek” lub dla upokorzenia zatrzymanego jest niedopuszczalne i może prowadzić do odpowiedzialności dyscyplinarnej funkcjonariusza.

Czy policja może użyć kajdanek wobec świadka lub osoby wezwanej na przesłuchanie?

Co do zasady, kajdanki nie powinny być stosowane wobec osoby, która ma status świadka lub została wezwana na przesłuchanie i dobrowolnie stawiła się w jednostce policji. Środki przymusu bezpośredniego mogą być użyte tylko w sytuacjach określonych w ustawie.

Jeśli jednak świadek zaczyna zachowywać się agresywnie, próbuje uciec lub w inny sposób utrudnia czynności służbowe, funkcjonariusze mogą zastosować adekwatne środki przymusu, w tym kajdanki. Decydujące znaczenie ma więc nie status procesowy osoby, ale jej zachowanie w danym momencie.

Warto zaznaczyć, że świadek nie może być zatrzymany tylko w celu złożenia zeznań (z wyjątkiem szczególnych sytuacji przewidzianych w art. 285-287 k.p.k.), a tym bardziej nie powinien być skuwany kajdankami wyłącznie z tego powodu.

Jak udokumentować nieprawidłowe użycie kajdanek przez policję?

Jeśli doszło do nieprawidłowego użycia kajdanek, warto jak najszybciej zabezpieczyć dowody, które mogą być pomocne przy składaniu zażalenia lub skargi:

• Zapamiętać lub zapisać numery służbowe funkcjonariuszy
• Poprosić o sporządzenie protokołu zatrzymania i zadbać, by znalazły się w nim informacje o użyciu kajdanek
• Zgłosić obrażenia lekarzowi (jeśli takie wystąpiły) i poprosić o dokumentację medyczną
• Ustalić świadków zdarzenia i ich dane kontaktowe
• Sprawdzić, czy w miejscu zatrzymania był monitoring

W przypadku obrażeń warto wykonać dokumentację fotograficzną śladów pozostawionych przez kajdanki. Należy również jak najszybciej skontaktować się z adwokatem, który pomoże w prawidłowym udokumentowaniu zdarzenia i przygotowaniu odpowiednich środków prawnych.

Podsumowanie – kiedy użycie kajdanek przez policję jest zgodne z prawem?

Użycie kajdanek podczas zatrzymania jest zgodne z prawem tylko wtedy, gdy istnieją obiektywne przesłanki wskazujące na konieczność zastosowania tego środka przymusu bezpośredniego. Funkcjonariusze muszą każdorazowo ocenić, czy w danej sytuacji kajdanki są rzeczywiście potrzebne, czy też wystarczą inne, mniej dolegliwe środki.

Pamiętajmy, że zatrzymanie i zastosowanie kajdanek to poważna ingerencja w prawa i wolności obywatelskie. Jeśli uważamy, że doszło do naruszenia przepisów, mamy prawo dochodzić swoich praw na drodze prawnej. W takich sytuacjach nieoceniona jest pomoc doświadczonego adwokata, który oceni legalność działań policji i doradzi najlepsze rozwiązanie.

W przypadku pytań dotyczących zatrzymania, użycia kajdanek czy innych aspektów prawa karnego, zachęcam do kontaktu z Kancelarią Kopeć Zaborowski Adwokaci i Radcowie Prawni, gdzie zespół specjalistów oferuje profesjonalne wsparcie prawne, dostosowane do indywidualnych potrzeb klienta.

Bibliografia:

1. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. 1997 nr 89 poz. 555 z późn. zm.)
2. Ustawa z dnia 24 maja 2013 r. o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej (Dz.U. 2013 poz. 628 z późn. zm.)
3. Ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji (Dz.U. 1990 nr 30 poz. 179 z późn. zm.)
4. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 4 lutego 2020 r. w sprawie postępowania przy wykonywaniu niektórych uprawnień policjantów (Dz.U. 2020 poz. 192)
5. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 września 2020 r., sygn. akt IV KK 458/19